مهاجرت معکوس چیست؟ بررسی کامل مهاجرت بازگشتی، دلایل بازگشت و وضعیت ایرانیان خارج از کشور
مهاجرت معمولا با تصویری یک طرفه در ذهن ما شکل می گیرد؛ فردی کشور یا شهر محل زندگی خود را ترک می کند، به مقصد جدید می رود و برای ساختن آینده ای متفاوت در آنجا ساکن می شود. اما مسیر مهاجرت همیشه یک جاده یک طرفه نیست. بخشی از افرادی که مهاجرت کرده اند، پس از مدتی تصمیم می گیرند به محل زندگی قبلی خود بازگردند یا دست کم برای یک دوره مشخص دوباره در کشور مبدا زندگی کنند. این پدیده را در ادبیات مهاجرت «مهاجرت معکوس» یا «مهاجرت بازگشتی» می نامند.
بنابراین اگر این سوال برای شما مطرح شده که مهاجرت معکوس چیست، باید بدانید که منظور صرفا بازگشت یک مسافر یا فردی که برای مدت کوتاهی به کشور دیگری رفته نیست. مهاجرت معکوس در مفهوم تخصصی به بازگشت فردی اشاره دارد که برای مدتی در کشور یا منطقه دیگری زندگی کرده و سپس برای سکونت دوباره به کشور مبدا، محل تولد یا محل اقامت پیشین خود برمی گردد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز مهاجرت بازگشتی را پدیده ای می داند که در آن مهاجر کشور میزبان را ترک کرده و برای سکونت به کشور مبدا بازمی گردد؛ این بازگشت می تواند موقت یا دائمی و دارای انگیزه های متفاوت باشد.
در ایران، عبارت مهاجرت معکوس گاهی معنای گسترده تری نیز پیدا می کند. برای مثال، بازگشت فرد یا خانواده از یک کلانشهر به شهر کوچک تر یا روستا نیز در برخی پژوهش های داخلی «مهاجرت معکوس» نامیده می شود. در نتیجه، هنگام صحبت درباره مهاجرت معکوس باید ابتدا مشخص کنیم درباره کدام نوع جابه جایی صحبت می کنیم: بازگشت مهاجران بین المللی از یک کشور خارجی به ایران یا بازگشت جمعیت از شهرهای بزرگ به شهرها و مناطق کوچک تر داخل کشور.
حتما بخوانید : بهترین روش های مهاجرت به کانادا
مهاجرت معکوس چیست و دقیقا چه تفاوتی با سفر یا بازگشت موقت دارد؟
مهاجرت معکوس با سفر، تعطیلات، دیدار خانوادگی یا اقامت کوتاه مدت تفاوت دارد. معیار اصلی در تشخیص مهاجرت بازگشتی، ماهیت جابه جایی و قصد فرد برای بازگشت به محل زندگی قبلی است. اگر شخصی که سال ها در کشور دیگری زندگی کرده، تصمیم بگیرد محل اقامت خود را به کشور مبدا منتقل کند، می توان این حرکت را در چارچوب مهاجرت معکوس بررسی کرد.
از طرف دیگر، بازگشت لزوما به معنای تصمیم قطعی برای زندگی مادام العمر در کشور مبدا نیست. یک مهاجر ممکن است بعد از چند سال زندگی در کشور مقصد برای مدتی به کشور خود بازگردد، کسب و کاری راه اندازی کند، به خانواده خود نزدیک شود یا از فرصت های شغلی موجود استفاده کند و پس از مدتی دوباره مهاجرت کند. در ادبیات تخصصی، این رفت و برگشت ها می توانند با مفاهیمی مانند مهاجرت مجدد یا مهاجرت چرخشی ارتباط داشته باشند.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز تاکید می کند که برای مهاجرت بازگشتی یک تعریف کاملا یکسان و جهانی وجود ندارد و بازگشت مهاجران می تواند شکل های مختلفی داشته باشد. همین موضوع باعث می شود آمارگیری درباره مهاجرت معکوس نیز دشوارتر از آن چیزی باشد که در نگاه اول به نظر می رسد.
به بیان ساده، اگر فردی برای تعطیلات دو هفته ای از آلمان به ایران بیاید، مهاجرت معکوس اتفاق نیفتاده است. اما اگر فردی چندین سال در آلمان زندگی کرده باشد و سپس محل زندگی، کار و فعالیت اصلی خود را به ایران منتقل کند، می توان این جابه جایی را نمونه ای از مهاجرت بازگشتی دانست.
در مجله هفت مگ بخوانید : تحصیل رایگان در خارج از کشور
مهاجرت بازگشتی چیست؟
مهاجرت بازگشتی یا Return Migration اصطلاحی است که در مطالعات جمعیتی و مهاجرتی برای توصیف بازگشت مهاجران به کشور مبدا یا محل اقامت پیشین استفاده می شود. این مفهوم می تواند بازگشت داوطلبانه، بازگشت سازمان یافته یا در برخی چارچوب های حقوقی، بازگشت اجباری را نیز در بر بگیرد؛ بنابراین نباید تمام اشکال بازگشت را با یکدیگر یکسان دانست.
در مهاجرت بازگشتی داوطلبانه، تصمیم اصلی برای بازگشت از سوی خود فرد یا خانواده گرفته می شود. انگیزه این تصمیم نیز می تواند اقتصادی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی، تحصیلی، شغلی یا شخصی باشد. برای نمونه، فردی ممکن است پس از بازنشستگی ترجیح دهد در کنار خانواده خود در کشور مبدا زندگی کند یا متخصصی که در خارج از کشور تحصیل و کار کرده است، تصمیم بگیرد دانش و تجربه خود را در بازار کار کشور خود به کار بگیرد.
در مقابل، بازگشت اجباری یا بازگشت ناشی از تصمیم مقام های مهاجرتی، از نظر حقوقی و مفهومی با مهاجرت معکوس داوطلبانه یکسان نیست. در چنین شرایطی، عامل اصلی تصمیم فرد برای بازگشت نیست، بلکه وضعیت اقامت یا تصمیم نهادهای مربوطه است. به همین دلیل در یک مقاله تخصصی باید میان «بازگشت مهاجر» به عنوان یک پدیده کلی و «مهاجرت معکوس داوطلبانه» به عنوان یک تصمیم شخصی تفاوت قائل شد.
چرا مهاجران تصمیم به بازگشت می گیرند؟
تصمیم به مهاجرت معمولا نتیجه مجموعه ای از عوامل است و تصمیم به بازگشت نیز از همین پیچیدگی برخوردار است. نمی توان گفت تمام افرادی که مهاجرت معکوس می کنند به یک دلیل مشخص کشور مقصد را ترک کرده اند. شرایط زندگی فرد، وضعیت اقتصادی دو کشور، خانواده، شغل، فرزندان، وضعیت اقامت، تجربه اجتماعی و حتی احساس تعلق می تواند در تصمیم نهایی اثرگذار باشد.
یکی از اشتباهات رایج این است که مهاجرت معکوس را صرفا نتیجه شکست در مهاجرت بدانیم. در حالی که پژوهش های حوزه مهاجرت نشان می دهند بازگشت می تواند بخشی از یک برنامه آگاهانه زندگی باشد. فرد ممکن است از ابتدا مهاجرت را موقت در نظر گرفته باشد، مهارت یا سرمایه مورد نیاز خود را به دست آورده باشد و سپس تصمیم بگیرد به کشور مبدا بازگردد.
عوامل اقتصادی و شغلی
اقتصاد یکی از مهم ترین عوامل موثر بر مهاجرت و بازگشت است. مهاجری که در کشور مقصد به مهارت، سرمایه یا تجربه قابل توجهی دست پیدا کرده است، ممکن است پس از چند سال احساس کند امکان استفاده بهتر از این منابع در کشور مبدا وجود دارد.
گاهی نیز شرایط بازار کار در کشور مقصد تغییر می کند. افزایش هزینه های زندگی، تغییر وضعیت شغلی، دشواری پیدا کردن شغل متناسب با تخصص یا تغییر شرایط کسب و کار می تواند در تصمیم فرد برای بازگشت نقش داشته باشد. از سوی دیگر، فرصت سرمایه گذاری، راه اندازی کسب و کار یا استفاده از ارتباطات حرفه ای ایجادشده در دوران مهاجرت می تواند کشور مبدا را دوباره برای فرد جذاب کند.
در واقع مهاجر ممکن است با سرمایه و تجربه ای که در خارج از کشور به دست آورده، هنگام بازگشت جایگاه اقتصادی متفاوتی نسبت به زمان خروج داشته باشد. این موضوع یکی از تفاوت های مهم مهاجرت معکوس با مهاجرت اولیه است.
عوامل خانوادگی
خانواده از مهم ترین عوامل موثر بر تصمیم بازگشت است. دوری از والدین، فرزندان، همسر، بستگان یا شبکه اجتماعی قدیمی می تواند پس از سال ها زندگی در کشور مقصد اهمیت بیشتری پیدا کند.
برای بعضی مهاجران، تولد فرزند یا بزرگ شدن فرزندان نیز باعث بازنگری در تصمیم مهاجرت می شود. خانواده ممکن است به این نتیجه برسد که نزدیکی به اعضای خانواده گسترده، کمک گرفتن از والدین یا حفظ ارتباط نزدیک با فرهنگ و زبان کشور مبدا برایشان اهمیت دارد.
در مطالعات جدید مهاجرت بازگشتی، نقش خانواده و جامعه محلی در تصمیم گیری مهاجران مورد توجه ویژه قرار گرفته است. OECD نیز در پژوهش های خود تاکید کرده که تصمیم بازگشت تنها نتیجه محاسبات اقتصادی فرد نیست و روابط خانوادگی و شبکه های اجتماعی می توانند در این فرآیند نقش جدی داشته باشند.
عوامل فرهنگی و هویتی
با گذشت زمان، برخی مهاجران اهمیت تعلق فرهنگی، زبان، سبک زندگی و ارتباط با جامعه مبدا را بیشتر احساس می کنند. این موضوع به ویژه برای افرادی که سال های طولانی خارج از کشور زندگی کرده اند، می تواند به یکی از عوامل بازگشت تبدیل شود.
مفهوم «تعلق» در مهاجرت اهمیت زیادی دارد. فرد ممکن است در کشور مقصد از شرایط شغلی و اقتصادی مناسبی برخوردار باشد اما همچنان احساس کند بخشی از هویت، روابط یا خاطرات اصلی زندگی او به کشور مبدا مربوط است.
این مسئله به این معنا نیست که همه مهاجران چنین احساسی دارند یا بازگشت برای همه انتخاب مطلوبی است. تجربه مهاجرت برای هر فرد متفاوت است و تصمیم نهایی معمولا از ترکیب چند عامل شکل می گیرد.
بازنشستگی
بازنشستگی یکی دیگر از موقعیت هایی است که می تواند احتمال بازگشت را افزایش دهد. فردی که بخش عمده دوران کاری خود را در خارج از کشور گذرانده است ممکن است بعد از پایان فعالیت حرفه ای، محل زندگی خود را دوباره به کشور مبدا منتقل کند.
در این شرایط، نزدیکی به خانواده، هزینه های زندگی، سبک زندگی، آب و هوا، مالکیت مسکن، شبکه دوستان و خدمات مورد نیاز دوران بازنشستگی می توانند در تصمیم گیری موثر باشند.
تغییر شرایط کشور مقصد
زندگی مهاجران در کشور مقصد همیشه ثابت نمی ماند. شرایط اقتصادی، بازار مسکن، قوانین اقامت، وضعیت مالیاتی، بازار کار، شرایط خانوادگی و حتی تغییر اهداف شخصی ممکن است در طول زمان تغییر کند.
به همین دلیل تصمیمی که فرد در 25 سالگی برای مهاجرت گرفته است، لزوما همان تصمیمی نیست که در 40 یا 50 سالگی خواهد داشت. مهاجرت یک فرآیند پویاست و تصمیم بازگشت نیز می تواند در هر مرحله از زندگی شکل بگیرد.
مهاجرت معکوس ایرانیان از خارج از کشور چگونه شکل می گیرد؟
وقتی درباره مهاجرت معکوس ایرانیان از خارج از کشور صحبت می کنیم، منظور بازگشت ایرانیانی است که برای مدتی در کشور دیگری زندگی کرده اند و سپس تصمیم گرفته اند دوباره در ایران سکونت یا فعالیت کنند.
این گروه بسیار متنوع است. یک دانشجوی ایرانی ممکن است پس از پایان تحصیل بازگردد و وارد بازار کار ایران شود. یک متخصص ممکن است پس از چند سال فعالیت حرفه ای در خارج، برای راه اندازی کسب و کار یا همکاری علمی به ایران برگردد. یک خانواده نیز ممکن است پس از چند سال زندگی در خارج به دلایل خانوادگی، اقتصادی یا شخصی تصمیم به بازگشت بگیرد.
بنابراین نمی توان «مهاجرت معکوس ایرانیان» را به یک گروه مشخص یا یک انگیزه واحد محدود کرد.
در سال های اخیر، موضوع بازگشت نخبگان و متخصصان ایرانی نیز در سیاست گذاری کشور مطرح بوده است. برای نمونه، برنامه هایی با هدف تسهیل همکاری یا بازگشت متخصصان ایرانی خارج از کشور در قالب فرصت های پژوهشی، همکاری دانشگاهی، فعالیت های فناورانه و کسب و کار مورد توجه قرار گرفته اند. با این حال، وجود چنین برنامه هایی به معنای آن نیست که تمام ایرانیان خارج از کشور شرایط یکسانی برای بازگشت دارند یا بازگشت آنها لزوما دائمی خواهد بود.
آیا مهاجرت معکوس فقط برای نخبگان اتفاق می افتد؟
خیر. مهاجرت معکوس محدود به نخبگان، استادان دانشگاه یا افراد دارای سرمایه زیاد نیست. هر مهاجری که پس از یک دوره زندگی در کشور مقصد به کشور مبدا بازگردد می تواند در چارچوب کلی مهاجرت بازگشتی قرار گیرد.
با این حال، بازگشت متخصصان و افراد دارای تحصیلات یا مهارت بالا از منظر اقتصادی و سیاست گذاری توجه بیشتری دریافت می کند؛ زیرا این افراد ممکن است دانش، تجربه، سرمایه، ارتباطات بین المللی و مهارت هایی را که در خارج از کشور کسب کرده اند، به کشور مبدا منتقل کنند.
به همین دلیل اصطلاح «بازگشت نخبگان» در کنار «مهاجرت معکوس» زیاد به کار می رود، اما این دو اصطلاح مترادف کامل نیستند. مهاجرت معکوس مفهوم گسترده تری است و بازگشت نخبگان یکی از مصادیق آن محسوب می شود.
تفاوت مهاجرت معکوس با مهاجرت مجدد چیست؟
یکی از اصطلاحاتی که ممکن است با مهاجرت معکوس اشتباه شود، مهاجرت مجدد است. این دو مفهوم ارتباط نزدیکی دارند اما یکی نیستند.
مهاجرت معکوس به بازگشت مهاجر از کشور مقصد به کشور مبدا اشاره دارد. مهاجرت مجدد زمانی مطرح می شود که فرد پس از بازگشت دوباره کشور مبدا را ترک کند و به همان کشور قبلی یا کشور دیگری مهاجرت کند.
برای مثال، فرض کنید فردی از ایران به کانادا مهاجرت کند، چند سال در کانادا زندگی کند و سپس به ایران بازگردد. این بازگشت یک نمونه مهاجرت معکوس است. اگر همان فرد دو سال بعد دوباره ایران را ترک کند و برای زندگی به استرالیا برود، این حرکت را می توان مهاجرت مجدد دانست.
این موضوع نشان می دهد که بازگشت لزوما پایان فرآیند مهاجرت نیست. OECD نیز در مطالعات خود بر ارتباط میان بازگشت و مهاجرت مجدد تاکید کرده است.
مهاجرت معکوس چه مزایایی دارد؟
مهاجرت معکوس می تواند برای خود فرد، خانواده و جامعه مبدا آثار متفاوتی داشته باشد. البته هیچ یک از این مزایا تضمین شده نیست و نتیجه واقعی به شرایط فرد و محیط بازگشت بستگی دارد.
برای مهاجر، یکی از مهم ترین مزایا امکان استفاده از تجربه و مهارت هایی است که در کشور مقصد به دست آورده است. فرد ممکن است زبان خارجی، تخصص حرفه ای، تجربه مدیریتی، ارتباطات بین المللی یا دانش فنی جدیدی داشته باشد که بتواند از آنها در کشور مبدا استفاده کند.
برای خانواده نیز بازگشت می تواند به معنای نزدیک شدن دوباره به اعضای خانواده و شبکه اجتماعی باشد. در برخی موارد، فرد پس از سال ها دوری می تواند ارتباط بیشتری با والدین یا بستگان خود برقرار کند.
از نگاه کشور مبدا نیز بازگشت مهاجران متخصص می تواند زمینه انتقال دانش، سرمایه و ارتباطات بین المللی را فراهم کند. مهاجرانی که در کشورهای مختلف تجربه کسب کرده اند، گاهی می توانند ارتباط میان شرکت ها، دانشگاه ها و بازارهای کشور مبدا و مقصد را تقویت کنند.
معایب و چالش های مهاجرت معکوس چیست؟
بازگشت نیز مانند مهاجرت اولیه، با چالش های خاص خود همراه است. یکی از مهم ترین آنها مسئله سازگاری مجدد است. فردی که چندین سال در محیط دیگری زندگی کرده است ممکن است پس از بازگشت متوجه شود جامعه، بازار کار یا حتی روابط خانوادگی نسبت به زمان خروج او تغییر کرده است.
این مسئله را گاهی «شوک بازگشت» می نامند. فرد ممکن است انتظار داشته باشد چون در کشور خود متولد شده، بازگشت کاملا ساده باشد؛ اما تجربه زندگی طولانی در کشور دیگر می تواند نگرش ها، عادات، انتظارات و حتی سبک ارتباطی او را تغییر داده باشد.
چالش اقتصادی نیز اهمیت زیادی دارد. درآمد، فرصت شغلی، هزینه زندگی، قوانین کسب و کار و قدرت خرید ممکن است با شرایطی که فرد در کشور مقصد تجربه کرده متفاوت باشد.
از سوی دیگر، اگر فرزندان فرد در کشور مقصد متولد یا بزرگ شده باشند، بازگشت ممکن است برای آنها پیچیده تر باشد. زبان، نظام آموزشی، دوستان، سبک زندگی و احساس تعلق فرزندان ممکن است با والدین متفاوت باشد. به همین دلیل تصمیم برای مهاجرت معکوس در خانواده های دارای فرزند باید با دقت بیشتری بررسی شود.
جدول مقایسه مهاجرت اولیه و مهاجرت معکوس
| موضوع | مهاجرت اولیه | مهاجرت معکوس |
|---|---|---|
| جهت حرکت | از کشور یا محل مبدا به مقصد جدید | از کشور مقصد به مبدا یا محل اقامت قبلی |
| هدف رایج | تحصیل، کار، سرمایه گذاری، خانواده یا زندگی بهتر | بازگشت خانوادگی، شغلی، اقتصادی، فرهنگی یا شخصی |
| سرمایه اصلی فرد | سرمایه، مهارت و شرایط قبل از مهاجرت | تجربه، دانش، سرمایه و شبکه ایجادشده در مهاجرت |
| چالش اصلی | سازگاری با کشور جدید | سازگاری دوباره با کشور مبدا |
| احتمال مهاجرت دوباره | وجود دارد | وجود دارد و در ادبیات مهاجرت به مهاجرت مجدد مرتبط است |
آیا مهاجرت معکوس به معنای شکست در مهاجرت است؟
خیر. چنین برداشتی بیش از حد ساده انگارانه است.
موفقیت یا شکست یک تصمیم مهاجرتی را نمی توان تنها با این معیار سنجید که فرد در کشور مقصد باقی مانده یا به کشور مبدا برگشته است. ممکن است شخصی از ابتدا با هدف کسب مدرک تحصیلی، تجربه کاری یا سرمایه به کشور دیگری مهاجرت کرده باشد و بعد از رسیدن به هدف خود، آگاهانه بازگردد.
از سوی دیگر، ممکن است فردی به دلیل دشواری های اقتصادی، مشکلات اقامتی یا ناتوانی در یافتن شغل مناسب مجبور به بازگشت شود. بنابراین دو نفر ممکن است هر دو از یک کشور به کشور مبدا بازگردند، اما دلایل و تجربه کاملا متفاوتی داشته باشند.
به همین دلیل در تحلیل مهاجرت معکوس باید به «چرایی بازگشت» توجه کرد، نه صرفا به خود بازگشت.
آیا بازگشت به ایران برای ایرانیان خارج از کشور همیشه ساده است؟
بازگشت به ایران از نظر تصمیم شخصی با مسائل مختلفی همراه است و برای هر فرد شرایط یکسانی ندارد. داشتن تابعیت ایرانی، وضعیت تابعیت دوم، اسناد هویتی، وضعیت خانوادگی، امور مالی، شغلی، تحصیلی و تعهدات فرد در کشور محل اقامت می توانند در برنامه ریزی بازگشت نقش داشته باشند.
همچنین ایرانیانی که تابعیت یا اقامت کشور دیگری را دارند باید پیش از تصمیم گیری درباره جابه جایی بلندمدت، مقررات کشور محل اقامت خود را نیز بررسی کنند. برای مثال، برخی اقامت های بلندمدت یا وضعیت های اقامتی در کشورهای مختلف ممکن است نسبت به مدت دوری از کشور، حفظ اقامت یا شرایط بازگشت مقررات خاصی داشته باشند.
بنابراین «مهاجرت معکوس به ایران» صرفا خرید بلیت و بازگشت نیست؛ اگر قرار باشد بازگشت دائمی باشد، بهتر است فرد پیش از حرکت، وضعیت حقوقی، مالی، خانوادگی و شغلی خود را بررسی کند.
آیا مهاجرت معکوس می تواند موقت باشد؟
بله. یکی از نکات مهم درباره مهاجرت بازگشتی این است که بازگشت لزوما دائمی نیست.
فرد ممکن است برای چند ماه یا چند سال به کشور مبدا برگردد و سپس دوباره مهاجرت کند. برای مثال، یک متخصص ممکن است مدتی برای اجرای یک پروژه به کشور خود بازگردد و پس از پایان پروژه به کشور محل اقامت قبلی برگردد.
همچنین بعضی افراد سبک زندگی چندمکانی ایجاد می کنند و بخشی از سال را در کشور مبدا و بخش دیگر را در کشور مقصد یا کشور دیگری سپری می کنند. چنین الگوهایی نشان می دهد که مهاجرت امروزی همیشه در قالب «رفتن و هرگز برنگشتن» یا «بازگشت دائمی» قابل توضیح نیست.
مهاجرت معکوس در داخل ایران چیست؟
در ادبیات اجتماعی ایران، مهاجرت معکوس گاهی برای توصیف جابه جایی از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک یا مناطق روستایی نیز استفاده می شود. این نوع مهاجرت با مهاجرت معکوس بین المللی تفاوت دارد، زیرا فرد کشور را ترک نکرده است.
برای مثال، خانواده ای که سال ها در تهران زندگی کرده و سپس برای زندگی دائمی به زادگاه خود در یک شهر کوچک بازمی گردد، می تواند نمونه ای از مهاجرت معکوس داخلی باشد.
مطالعات انجام شده در ایران نشان می دهند که عواملی مانند شرایط اقتصادی، امکانات زیرساختی، هزینه زندگی، دسترسی به منابع، شرایط شهری، فرصت درآمدی و جاذبه های محیطی می توانند در تصمیم افراد برای بازگشت از شهرهای بزرگ به مناطق کوچک تر نقش داشته باشند.
در برخی مناطق روستایی نیز بازگشت مهاجران با سرمایه گذاری در کشاورزی، دامداری، ساخت مسکن یا راه اندازی فعالیت اقتصادی همراه بوده است. در عین حال، پژوهش های داخلی نشان داده اند که این فرآیند می تواند پیامدهای اجتماعی و فرهنگی متفاوتی نیز داشته باشد.
چه زمانی مهاجرت معکوس می تواند تصمیم منطقی تری باشد؟
هیچ نسخه واحدی برای همه افراد وجود ندارد. بازگشت زمانی معنا پیدا می کند که شرایط شخصی فرد با شرایط کشور مبدا و اهداف آینده او هماهنگ باشد.
برای مثال، فردی که شغل مشخص، سرمایه کافی، شبکه خانوادگی مناسب و برنامه روشن برای زندگی در کشور مبدا دارد، شرایط متفاوتی با فردی دارد که صرفا به دلیل فشار لحظه ای تصمیم به بازگشت گرفته است.
قبل از تصمیم نهایی، بهتر است فرد این موارد را بررسی کند:
- هدف اصلی از بازگشت چیست و آیا این هدف کوتاه مدت است یا دائمی؟ آیا شغل، درآمد یا برنامه اقتصادی مشخصی پس از بازگشت وجود دارد؟ وضعیت مسکن، تحصیل فرزندان و روابط خانوادگی چگونه خواهد بود؟ همچنین باید مشخص شود اگر شرایط مطابق انتظار پیش نرفت، برنامه جایگزین چیست.
- وضعیت حقوقی و اقامتی فرد و اعضای خانواده باید جداگانه بررسی شود. اگر فرد اقامت دائم یا تابعیت کشور دیگری را دارد، باید آثار غیبت طولانی مدت و شرایط حفظ وضعیت اقامتی خود را پیش از بازگشت بررسی کند.
- شرایط مالی نیز باید واقع بینانه ارزیابی شود. هزینه زندگی، درآمد احتمالی، بیمه، مالیات، انتقال دارایی، حساب های بانکی و هزینه های مربوط به جابه جایی می توانند روی نتیجه تصمیم تاثیر داشته باشند.
آیا مهاجرت معکوس برای فرزندان مهاجران سخت تر است؟
در برخی خانواده ها، بله؛ اما نمی توان این موضوع را برای همه یکسان دانست.
فرزندی که در کشور مقصد متولد شده یا بیشتر دوران کودکی و نوجوانی خود را در آنجا گذرانده است، ممکن است کشور مبدا والدین خود را خانه اصلی نداند. زبان، دوستان، مدرسه، فرهنگ اجتماعی و برنامه آینده او ممکن است کاملا با والدین متفاوت باشد.
در چنین خانواده هایی، مهاجرت معکوس تنها تصمیم والدین نیست و باید شرایط فرزندان نیز در نظر گرفته شود. اگر فرزند در سن مدرسه باشد، موضوع انتقال نظام آموزشی اهمیت پیدا می کند. اگر در سن دانشگاه باشد، اعتبار مدارک، زبان تحصیل و برنامه شغلی آینده نیز باید بررسی شود.
به همین دلیل بازگشت خانواده ای که دارای فرزند است، نیازمند برنامه ریزی چندبعدی است و نمی توان آن را صرفا با محاسبه درآمد و هزینه زندگی سنجید.
آیا مهاجرت معکوس می تواند باعث انتقال دانش و سرمایه شود؟
یکی از مهم ترین آثار احتمالی مهاجرت معکوس، انتقال سرمایه انسانی و دانش است. فردی که سال ها در کشور دیگری تحصیل یا کار کرده است، ممکن است هنگام بازگشت تجربه هایی را به همراه داشته باشد که در محیط مبدا قابل استفاده باشد.
این انتقال می تواند در قالب های مختلف رخ دهد؛ از راه اندازی شرکت و سرمایه گذاری گرفته تا همکاری دانشگاهی، آموزش نیروی انسانی، انتقال فناوری، ارتباط با بازارهای بین المللی یا ایجاد شبکه های تجاری.
اما صرف بازگشت یک فرد به معنای انتقال خودکار دانش و سرمایه نیست. برای تحقق این اثر، محیط اقتصادی و حرفه ای باید امکان استفاده از مهارت های فرد را فراهم کند. به همین دلیل سیاست های مرتبط با بازگشت مهاجران معمولا تنها بر تشویق به بازگشت تمرکز نمی کنند و موضوعاتی مانند اشتغال، سرمایه گذاری، خدمات اداری و ادغام دوباره در جامعه را نیز در نظر می گیرند.
ستاره هفت گنج تخصصی ترین مرجع اخذ ویزا ، ویزای تحصیلی ، توریستی و کاری شما را با کمترین میزان ریسک مدیریت و تسهیل می کند.
مفهوم بازگشت پایدار چیست؟
بازگشت زمانی می تواند پایدار باشد که فرد پس از بازگشت بتواند زندگی اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی خود را به شکل قابل قبول دوباره سازمان دهد.
سازمان بین المللی مهاجرت و پژوهش های OECD بر این نکته تاکید دارند که ادغام مجدد فقط به این معنا نیست که فرد دیگر مهاجرت نکند. بازگشت پایدار ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی روانی دارد. فرد باید بتواند زندگی خود را دوباره بسازد و تصمیم های بعدی درباره مهاجرت را از روی انتخاب و نه صرفا اجبار اتخاذ کند.
به همین دلیل، اگر فرد پس از بازگشت شغل مناسبی پیدا نکند، شبکه اجتماعی خود را از دست داده باشد یا امکان استفاده از مهارت هایش را نداشته باشد، احتمال دارد دوباره به مهاجرت فکر کند. در این حالت، بازگشت لزوما به معنای پایان چرخه مهاجرت نیست.
آیا مهاجرت معکوس می تواند به مهاجرت دوباره منجر شود؟
بله. یکی از ویژگی های مهم مهاجرت معکوس همین امکان بازگشت دوباره به مسیر مهاجرت است.
ممکن است فرد پس از بازگشت متوجه شود شرایط زندگی در کشور مبدا مطابق انتظار نیست. در این حالت، او ممکن است به کشور قبلی بازگردد یا مقصد جدیدی انتخاب کند. OECD نیز مهاجرت مجدد پس از بازگشت را یکی از بخش های مهم مطالعه پویایی مهاجرت می داند.
بنابراین بهتر است بازگشت را نه به عنوان یک پایان قطعی، بلکه به عنوان یکی از مراحل احتمالی چرخه مهاجرت در نظر بگیریم.
وضعیت مهاجرت معکوس ایرانیان؛ چرا نباید درباره آمار با قطعیت صحبت کرد؟
یکی از نکات مهم درباره مهاجرت معکوس ایرانیان، دشواری اندازه گیری دقیق آن است. مهاجرت بازگشتی برخلاف برخی انواع مهاجرت رسمی، همیشه به شکل یکسان ثبت نمی شود. ممکن است فردی برای مدت طولانی خارج از کشور زندگی کرده باشد و سپس بازگردد، اما تعریف آماری کشور مقصد و کشور مبدا از «مهاجر بازگشتی» متفاوت باشد.
OECD نیز بر محدودیت داده های قابل مقایسه بین المللی درباره مهاجرت بازگشتی تاکید کرده است. تفاوت در تعریف مهاجر، مدت اقامت، کشور محل تولد، تابعیت، محل اقامت قبلی و مدت بازگشت باعث می شود مقایسه آمار کشورها آسان نباشد.
در نتیجه، هنگام مواجه شدن با اعداد مربوط به «تعداد ایرانیان بازگشته» یا «میزان مهاجرت معکوس» باید حتما منبع، سال آماری، تعریف مهاجر و روش جمع آوری داده بررسی شود.
آیا مهاجرت معکوس یک مسیر قانونی برای مهاجرت است؟
از نظر مفهومی، مهاجرت معکوس با مهاجرت به یک کشور جدید تفاوت دارد. مهاجرت معکوس به خود فرآیند بازگشت فردی اشاره می کند که پیش از آن مهاجرت کرده است و به کشور مبدا بازمی گردد.
بنابراین نباید عبارت «مهاجرت معکوس» را با یک نوع ویزا یا برنامه مهاجرتی مشخص اشتباه گرفت. این اصطلاح معمولا یک مفهوم جمعیتی و مهاجرتی است، نه نام یک ویزای واحد.
البته اگر فرد پس از بازگشت بخواهد دوباره از کشور خود به مقصد دیگری مهاجرت کند، موضوع کاملا متفاوت می شود و باید شرایط ویزا، اقامت، کار، تحصیل یا سایر مسیرهای قانونی کشور مقصد بررسی شود.
مهاجرت معکوس چه ارتباطی با خدمات ویزا دارد؟
خود مهاجرت معکوس معمولا به معنای اخذ ویزا نیست؛ اما چرخه رفت و برگشت بین کشورها می تواند در تصمیم های بعدی مهاجرتی فرد اثر داشته باشد.
برای مثال، شخصی ممکن است پس از چند سال زندگی در یک کشور خارجی به ایران بازگردد و چند سال بعد تصمیم بگیرد برای تحصیل، کار یا سرمایه گذاری دوباره به کشور دیگری مهاجرت کند. در این مرحله، سابقه تحصیلی، سابقه کاری، وضعیت اقامت قبلی، مدارک مالی و سوابق سفر می توانند در پرونده جدید اهمیت پیدا کنند.
به همین دلیل افرادی که تجربه مهاجرت قبلی داشته اند بهتر است قبل از هر تصمیم جدید، سوابق اقامتی و شرایط فعلی خود را دقیق بررسی کنند. انتخاب مسیر مهاجرتی باید بر اساس شرایط واقعی فرد و قوانین روز کشور مقصد انجام شود، نه صرفا بر اساس تجربه قبلی.
آیا بازگشت مهاجران برای کشور مبدا همیشه مفید است؟
بازگشت مهاجران می تواند فرصت هایی ایجاد کند، اما نتیجه آن خودکار و قطعی نیست.
اگر مهاجر بازگشتی بتواند دانش، سرمایه، تجربه، شبکه حرفه ای و ارتباطات بین المللی خود را وارد اقتصاد و جامعه مبدا کند، بازگشت او می تواند آثار مثبتی ایجاد کند. در مقابل، اگر فرد نتواند شغل مناسب پیدا کند یا امکان استفاده از مهارت های خود را نداشته باشد، بازگشت ممکن است به تجربه دشوارتری تبدیل شود.
از همین رو، سیاست های بازگشت مهاجران در کشورهای مختلف معمولا تنها به «بازگرداندن افراد» محدود نمی شود. موضوعاتی مانند ادغام مجدد، اشتغال، سرمایه گذاری، خدمات اجتماعی و امکان استفاده از مهارت های مهاجر نیز اهمیت دارد.
جمع بندی؛ مهاجرت معکوس چیست؟
مهاجرت معکوس یا مهاجرت بازگشتی به طور کلی به بازگشت فردی گفته می شود که پس از یک دوره زندگی در کشور یا محل دیگری، دوباره به کشور مبدا یا محل اقامت قبلی خود بازمی گردد. این بازگشت می تواند موقت یا دائمی باشد و دلایل آن از مسائل اقتصادی و شغلی تا خانواده، فرهنگ، هویت، بازنشستگی و تغییر شرایط زندگی متفاوت است.
مهاجرت معکوس را نباید صرفا شکست در مهاجرت دانست. برای برخی افراد، بازگشت بخشی از برنامه اولیه مهاجرت است و برای برخی دیگر، نتیجه تغییر شرایط زندگی. همچنین بازگشت همیشه پایان مسیر نیست و ممکن است فرد پس از مدتی دوباره مهاجرت کند.
در مورد ایرانیان خارج از کشور نیز باید میان بازگشت متخصصان و نخبگان، بازگشت خانوادگی، بازگشت اقتصادی و سایر شکل های مهاجرت بازگشتی تفاوت گذاشت. همچنین آمارهای مربوط به مهاجرت معکوس باید با توجه به منبع و تعریف آماری آنها بررسی شوند، زیرا اندازه گیری این پدیده در سطح بین المللی با محدودیت هایی همراه است.
اگر شما در خارج از کشور زندگی می کنید و قصد دارید به ایران بازگردید یا پس از یک دوره بازگشت، دوباره برای مهاجرت تحصیلی، کاری یا سایر مسیرهای قانونی اقدام کنید، بهتر است تصمیم خود را بر اساس وضعیت اقامت، شرایط خانوادگی، سوابق تحصیلی و کاری، توان مالی و قوانین به روز کشور مقصد بررسی کنید. آژانس ستاره هفت گنج نیز می تواند برای بررسی شرایط پرونده و انتخاب مسیر مناسب اخذ ویزا، مشاوره تخصصی ارائه دهد.
سوالات متداول درباره مهاجرت معکوس
مهاجرت معکوس چیست؟
مهاجرت معکوس به بازگشت فرد مهاجر از کشور مقصد به کشور مبدا یا محل اقامت قبلی گفته می شود. این بازگشت می تواند موقت یا دائمی باشد و ممکن است به دلایل اقتصادی، خانوادگی، شغلی، فرهنگی یا شخصی انجام شود.
مهاجرت بازگشتی چیست؟
مهاجرت بازگشتی همان مفهوم Return Migration است و در مطالعات مهاجرتی به فرآیندی گفته می شود که مهاجر پس از یک دوره زندگی در کشور میزبان به کشور مبدا بازمی گردد. این اصطلاح می تواند انواع مختلف بازگشت را پوشش دهد.
آیا مهاجرت معکوس فقط به بازگشت از خارج از کشور گفته می شود؟
خیر. در مطالعات بین المللی معمولا منظور بازگشت مهاجر از کشور میزبان به کشور مبدا است، اما در ادبیات داخلی ایران، مهاجرت معکوس گاهی برای بازگشت جمعیت از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک یا روستاها نیز استفاده می شود.
مهم ترین دلایل مهاجرت معکوس چیست؟
خانواده، شرایط شغلی، سرمایه گذاری، تغییر شرایط اقتصادی، بازنشستگی، تعلق فرهنگی، تمایل به زندگی در کنار نزدیکان و تغییر اهداف فردی از جمله عواملی هستند که می توانند در تصمیم به بازگشت نقش داشته باشند.
آیا مهاجرت معکوس به معنای شکست در مهاجرت است؟
خیر. بازگشت می تواند بخشی از برنامه اولیه فرد باشد یا بعد از رسیدن به اهداف تحصیلی و شغلی اتفاق بیفتد. بنابراین صرف بازگشت نمی تواند معیار موفقیت یا شکست مهاجرت باشد.
آیا مهاجرت معکوس می تواند موقت باشد؟
بله. فرد ممکن است برای مدتی به کشور مبدا بازگردد و بعد دوباره به کشور قبلی یا مقصد جدیدی مهاجرت کند. به همین دلیل بازگشت و مهاجرت مجدد می توانند بخشی از یک چرخه مهاجرتی باشند.
مهاجرت معکوس ایرانیان از خارج از کشور شامل چه افرادی می شود؟
هر ایرانی که پس از یک دوره اقامت در کشور دیگری دوباره برای زندگی یا فعالیت به ایران بازگردد می تواند در مفهوم کلی مهاجرت بازگشتی قرار گیرد. این گروه فقط شامل نخبگان یا متخصصان نیست و می تواند دانشجویان، کارکنان، خانواده ها، سرمایه گذاران و سایر مهاجران را نیز در بر بگیرد.
آیا بازگشت مهاجران می تواند باعث انتقال دانش و سرمایه شود؟
بله، در صورت وجود شرایط مناسب، مهاجران بازگشتی می توانند دانش، تجربه حرفه ای، سرمایه، ارتباطات بین المللی و مهارت های کسب شده در خارج را به کشور مبدا منتقل کنند. البته تحقق این اثر به شرایط اقتصادی، شغلی و اجتماعی کشور مبدا نیز بستگی دارد.
تفاوت مهاجرت معکوس و مهاجرت مجدد چیست؟
مهاجرت معکوس به بازگشت مهاجر به کشور مبدا گفته می شود، در حالی که مهاجرت مجدد به خروج دوباره فرد از کشور مبدا پس از بازگشت اشاره دارد. ممکن است یک فرد هر دو تجربه را در طول زندگی خود داشته باشد.
آیا مهاجرت معکوس یک نوع ویزا محسوب می شود؟
خیر. مهاجرت معکوس یک مفهوم مهاجرتی و جمعیتی است و به خودی خود نام یک ویزای مشخص نیست. اگر فرد پس از بازگشت بخواهد دوباره به کشور دیگری مهاجرت کند، باید مسیر قانونی ویزا یا اقامت متناسب با هدف خود را بررسی کند.
